Op foto's oogt de Berlijnse strafpleiter Ferdinand von Schirach als een alerte uitvoering van de acteur Bill Muray. Donkere kleding, sigaret in de mond. Dat laatste is geen onbelangrijk detail. Aan de Nederlandse journaliste Ineke van den Bergen vertrouwde hij toe: ‘De sigaret staat tussen jezelf en de omgeving, dat is in zekere zin een bescherming... Als je ophoudt, ben je volkomen onbeschermd, naakt.' Vervolgens constateert hij dat de verzetsvrouwen in het Derde Rijk allemaal rookten. Evenmin een opmerking om zomaar aan voorbij te gaan. Von Schirachs grootvader was het nazikopstuk Baldur von Schirach.

Van zijn literaire debuut gingen alleen in Duitsland 200.000 exemplaren over de toonbank. Bovendien werd het boek bekroond met de Kleist-Preis.Inmiddels heeft Von Schirach ook al een tweede boek gepubliceerd. De titel: Schuld. Vijftien verhalen, die opnieuw goed werden ontvangen door zowel kritiek al publiek. Zelf vindt hij het een bruter boek dan zijn debuut, nog gecomprimeerder en donkerder van toon.

De elf verhalen in Misdaden zijn gebaseerd op Von Schirachs praktijk als strafadvocaat. Het zijn verhalen over daders. Maar anders dan in veel misdaadliteratuur worden zijn verhalen niet bevolkt door psychopaten. Hij is geïnteresseerd in mensen en in zaken die ons allemaal kunnen overkomen. Dat maakt deze verhalen adembenemend. De misdaden die Von Schirachs personages plegen, zijn een volkomen logisch gevolg van de gebeurtenissen. Von Schirach verdedigt steeds de mens, nooit de daad.

Praat achteraf

Het motto van zijn verhalenbundel ontleent Von Schirach aan de Duitse natuurkundige Werner Karl Heisenberg: ‘De werkelijkheid waarover we kunnen praten, is nooit de werkelijkheid op zich.' Elk verhaal uit deze bundel lijkt een illustratie van deze stelling. In hoeverre kun je een ander kennen? In hoeverre ben je in staat meer te weten te komen over zijn beweegredenen?

In het verhaal ‘Fähner' maken we kennis met een gepensioneerde huisarts in een Duitse provinciestad. Friedhelm Fähner is een braaf mens; lid van de Lions Club, voorzitter van de cultuurkring Egypte en eigenaar van een drie jaar oude Mercedes E-klasse met leren bekleding. Over zijn leven valt eigenlijk niets te vertellen. Behalve dan die kwestie met Ingrid, zijn vrouw. In bijna laconiek proza waarin de nuchtere toon van Raymond Carver doorklinkt, wordt beschreven hoe Fähner haar vermoordt en ‘in mootjes hakt', na een leven lang door haar vernederd te zijn. De daad is gruwelijk. Maar zijn leven met haar was dat ook. Heeft Ingrid dit einde over zich afgeroepen? Waren er andere mogelijkheden geweest om een einde te maken aan dit huwelijk? Op al deze vragen zijn antwoorden te geven, maar dat is natuurlijk praat achteraf. Wat gebeurd is, is gebeurd en Fähner zal tot zijn dood met zijn schuld moeten leven.

Schuld en boete

Von Schirach verklaart niets en dat lijkt in het universum dat hij oproept ook niet ter zake te doen. Hij probeert in de hoofden van de daders te kruipen en greep te krijgen op de logica die tot hun misdaad heeft geleid. Maar ook hier geldt: ‘De werkelijkheid waarover we kunnen praten, is nooit de werkelijkheid op zich'. Er zijn een paar feiten die onlosmakelijk vaststaan: de misdaad. Verder moet Von Schirach zich behelpen met empathie, fantasie en taal. Met de schuldvraag houdt hij zich niet bezig. Schuld is iets wat vooral jezelf aangaat. Het heeft voor hem ook geen enkele zin om zich schuldig te voelen over de oorlogsmisdaden van zijn grootvader: ‘Wat hij heeft gedaan, was zijn schuld, niet mijn schuld.'

Misdaden is een heel actueel boek. Tegelijkertijd zijn de thema's die het behandelt universeel. Schuld en boete. Bovendien is het een pleidooi voor waardigheid. Daar heeft iedereen recht op, hoe afschuwelijk de dingen ook zijn die we hebben gedaan.

DE AUTEUR: een Berlijnse strafpleiter die zich op de literatuur heeft gegooid.

HET BOEK: misdaadverhalen gebaseerd op Von Schirachs advocatenpraktijk.

ONS OORDEEL: adembenemende verhalen.
Uit de infotheek van De Standaard